लेखक: AskJeevanGuru संपादकीय टीम
घरात एखादे शुभकार्य ठरवायचे असले की आपण पंचांग उघडतो, “आज चांगला दिवस आहे का?” एवढेच पाहतो आणि पुढे जातो. पण पंचांग म्हणजे केवळ शुभ-अशुभ वेळांची यादी नाही. ते सूर्य आणि चंद्र यांच्या आकाशातील स्थितीवर आधारित एक काटेकोर कालगणना आहे. आपले सण, व्रते, उपवास आणि ऋतूंचे चक्र याच गणितावर चालते. या लेखात पंचांगातील मूलभूत संकल्पना कोणतीही भविष्यवाणी न करता, सोप्या भाषेत समजावून घेऊया.
पंचांग म्हणजे काय? पाच अंगे
“पंचांग” या शब्दाचा अर्थच “पाच अंगे” असा आहे. कोणत्याही दिवसाचे पंचांग या पाच घटकांनी बनते:
| अंग | ते काय सांगते | कशावर आधारित |
|---|---|---|
| तिथी | चांद्र दिवस | सूर्य आणि चंद्र यांच्यातील कोनीय अंतर |
| वार | आठवड्याचा दिवस | सूर्योदय ते पुढचा सूर्योदय |
| नक्षत्र | चंद्र कोणत्या तारकासमूहात आहे | चंद्राची आकाशातील स्थिती |
| योग | सूर्य-चंद्र यांचा एकत्रित भोग | दोघांच्या रेखांशांची बेरीज |
| करण | अर्धी तिथी | तिथीचे दोन भाग |
यातील प्रत्येक घटक स्वतंत्रपणे मोजला जातो, म्हणूनच एकाच दिवशी तिथी एका वेळी बदलते, नक्षत्र दुसऱ्या वेळी आणि योग तिसऱ्या वेळी.
तिथी: सूर्य आणि चंद्र यांच्यातील अंतर
अमावास्येला सूर्य आणि चंद्र आकाशात जवळजवळ एकाच दिशेला असतात. त्यानंतर चंद्र सूर्यापासून पुढे सरकू लागतो. चंद्र सूर्यापेक्षा १२ अंश पुढे गेला की एक तिथी पूर्ण होते. अशा ३० तिथींचा एक चांद्र महिना होतो: शुक्ल पक्षातील प्रतिपदा ते पौर्णिमा (१५) आणि कृष्ण पक्षातील प्रतिपदा ते अमावास्या (१५).
चंद्राचा वेग सतत बदलत असल्याने तिथीची लांबी ठराविक नसते. एक तिथी साधारण १९ तासांपासून २६ तासांपेक्षा थोडी अधिक इतकी असू शकते. म्हणूनच तिथी आणि घड्याळातील दिवस (मध्यरात्री ते मध्यरात्री) कधीच तंतोतंत जुळत नाहीत.
पारंपरिक नियम असा आहे की सूर्योदयाच्या वेळी जी तिथी चालू असते, ती त्या दिवसाची तिथी मानली जाते (उदय तिथी). यामुळे दोन गोष्टी घडतात:
- एखादी तिथी कोणत्याच सूर्योदयाला स्पर्श न करता संपली, तर तिला क्षय तिथी म्हणतात; ती त्या महिन्याच्या दिनदर्शिकेत “गायब” दिसते.
- एखादी तिथी दोन सूर्योदयांना व्यापून राहिली, तर ती दोन दिवस दिसते; याला वृद्धी तिथी म्हणतात.
नक्षत्र: चंद्र आकाशात कुठे आहे
भारतीय परंपरेत आकाशातील क्रांतिवृत्ताचे (सूर्याच्या भासमान मार्गाचे) २७ समान भाग केले आहेत. प्रत्येक भाग १३ अंश २० कला इतका असून त्याला नक्षत्र म्हणतात: अश्विनी, भरणी, कृत्तिका … रेवती. चंद्र ज्या भागात असतो, ते त्या वेळचे नक्षत्र.
चंद्र साधारण २७.३ दिवसांत आकाशाची एक फेरी पूर्ण करतो, म्हणून तो एका नक्षत्रात सरासरी सुमारे एक दिवस राहतो. पण इथेही चंद्राचा वेग बदलत असल्याने नक्षत्राचा कालावधी कमी-जास्त होतो.
तिथी आणि नक्षत्र: फरक काय?
ही दोन्ही चंद्राशी संबंधित असल्याने अनेकांचा गोंधळ होतो. सोपा फरक असा:
- तिथी हे एक नाते आहे: चंद्र सूर्यापासून किती दूर आहे. त्यावरून चंद्राची कला (कोर किती दिसते) ठरते.
- नक्षत्र हे एक स्थान आहे: चंद्र ताऱ्यांच्या पार्श्वभूमीवर कुठे आहे. त्यात सूर्याचा संबंध नाही.
उदाहरणार्थ, दर पौर्णिमेला तिथी तीच (पौर्णिमा) असते, पण नक्षत्र वेगवेगळे असू शकते. याच कारणामुळे मराठी महिन्यांची नावे पडली आहेत: चैत्र पौर्णिमेला चंद्र साधारणपणे चित्रा नक्षत्राजवळ असतो, वैशाख पौर्णिमेला विशाखा, कार्तिक पौर्णिमेला कृत्तिका इत्यादी.
वार: दिवस सूर्योदयापासून सुरू होतो
वार आपल्याला परिचित आहेत, पण पंचांगात एक महत्त्वाचा फरक आहे: पंचांगातील दिवस मध्यरात्री नव्हे, तर सूर्योदयाला बदलतो. त्यामुळे रविवारी रात्री दोन वाजता घड्याळानुसार सोमवार सुरू झाला असला, तरी पंचांगानुसार तो अजूनही रविवारच असतो. रात्री उशिरा होणाऱ्या विधींच्या वेळा पाहताना हे लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.
योग आणि करण: पारंपरिक अर्थ
योग मोजण्यासाठी सूर्य आणि चंद्र यांच्या (नक्षत्रांच्या संदर्भातील) रेखांशांची बेरीज केली जाते आणि ती पुन्हा २७ समान भागांत विभागली जाते. या २७ योगांची नावे विष्कंभ, प्रीती, आयुष्मान … वैधृती अशी आहेत. पारंपरिक मुहूर्तशास्त्रात व्यतीपात आणि वैधृती यांसारखे काही योग शुभकार्यासाठी टाळले जातात. येथे लक्षात घ्यायला हवे की हा “योग” ध्यान-योगाशी किंवा कुंडलीतील ग्रहयोगांशी संबंधित नाही; ही केवळ पंचांगातील एक गणना आहे.
करण म्हणजे तिथीचा अर्धा भाग (चंद्र-सूर्य अंतरातील ६ अंश). म्हणून एका चांद्र महिन्यात ६० करणे येतात. एकूण ११ करणे आहेत: बव, बालव, कौलव, तैतिल, गर, वणिज आणि विष्टी ही ७ चर (फिरती) करणे महिन्यात पुन्हा पुन्हा येतात, तर शकुनी, चतुष्पाद, नाग आणि किंस्तुघ्न ही ४ स्थिर करणे अमावास्येच्या आसपास ठराविक जागी येतात. विष्टी करणाला भद्रा असेही म्हणतात आणि परंपरेत ते शुभारंभासाठी टाळले जाते. रक्षाबंधनाच्या वेळा ठरवताना “भद्राकाळ” याच कारणामुळे पाहिला जातो.
चौघडिया आणि पंचांग एकच का नाही

अनेक online साधने पंचांग आणि चौघडिया एकाच पानावर दाखवतात, त्यामुळे दोन्ही एकच असल्याचा समज होतो. प्रत्यक्षात चौघडिया ही पंचांगाच्या पाच अंगांपैकी नाही; ती दिवसाचे भाग पाडण्याची स्वतंत्र मुहूर्त-पद्धत आहे.
- सूर्योदय ते सूर्यास्त या कालावधीचे ८ समान भाग आणि सूर्यास्त ते पुढच्या सूर्योदयाचे ८ भाग केले जातात. प्रत्येक भागाला चौघडिया म्हणतात.
- प्रत्येक भागाची लांबी त्या दिवसाच्या दिनमानावर अवलंबून असते. दिवस आणि रात्र समान असतील तेव्हाच तो नेमका दीड तासाचा असतो; उन्हाळ्यात दिवसाचे चौघडिये लांब, तर हिवाळ्यात लहान होतात.
- चौघडियांचे सात प्रकार आहेत: अमृत, शुभ, लाभ आणि चर हे सामान्यतः अनुकूल मानले जातात; उद्वेग, काल आणि रोग प्रतिकूल मानले जातात. त्यांचा क्रम त्या दिवशीच्या वारावरून ठरतो.
म्हणजेच चौघडिया ठरवताना तिथी, नक्षत्र, योग किंवा करण यांचा विचारच होत नाही; फक्त वार आणि स्थानिक सूर्योदय-सूर्यास्त. रोजच्या प्रवासासाठी किंवा छोट्या कामासाठी चौघडिया सोयीची आहे, पण विवाह, उपनयन, गृहप्रवेश यांसारख्या संस्कारांचे मुहूर्त पारंपरिकपणे संपूर्ण पंचांग आणि इतर घटक पाहूनच काढले जातात.
ठिकाण बदलले की वेळा का बदलतात
तिथी किंवा नक्षत्र संपण्याचा क्षण हा खगोलीय घटना असल्याने तो जगभर एकाच क्षणी घडतो. पण तो क्षण आपल्या घड्याळात किती वाजता दिसेल, हे आपल्या वेळ-क्षेत्रावर अवलंबून असते. त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे सूर्योदय आणि सूर्यास्त प्रत्येक ठिकाणी वेगळ्या वेळी होतात.
- महाराष्ट्रातच फरक: मुंबई आणि नागपूर यांच्या रेखांशात सुमारे ६ अंशांचा फरक आहे. त्यामुळे नागपूरला सूर्योदय मुंबईपेक्षा साधारण २०–२५ मिनिटे आधी होतो. परिणामी दोन्ही शहरांतील चौघडिया, राहुकाळ आणि सूर्योदयावर आधारित इतर वेळा वेगवेगळ्या येतात.
- परदेशात मोठा फरक: उदय तिथी स्थानिक सूर्योदयावर ठरत असल्याने, अमेरिका किंवा ऑस्ट्रेलियातील कुटुंबांसाठी एखादा सण किंवा एकादशी भारतापेक्षा एक दिवस आधी किंवा नंतर येऊ शकते. यात चूक नसून ती पंचांगाच्या नियमांचीच परिणती आहे.
- अक्षांशाचाही परिणाम: उत्तर-दक्षिण स्थानानुसार दिवसाची लांबी बदलते, त्यामुळे चौघडियांची लांबीही बदलते.
म्हणून कोणतेही पंचांग वापरताना ते कोणत्या ठिकाणासाठी मोजलेले आहे, हे पाहणे सर्वात महत्त्वाचे आहे.
online पंचांग वापरताना टाळायच्या चुका
- चुकीचे शहर: अनेक वेबसाइट्स आणि apps आपोआप दिल्ली, उज्जैन किंवा मागील वेळी निवडलेले शहर वापरतात. आपले स्वतःचे शहर निवडले आहे याची खात्री करा.
- वेळ-क्षेत्र आणि daylight saving: परदेशात राहत असाल तर स्थानिक वेळ-क्षेत्र आणि उन्हाळी वेळेतील (DST) बदल योग्यरित्या लागू झाले आहेत का ते तपासा.
- “पर्यंत” दुर्लक्षित करणे: “तिथी: सप्तमी, १४:३५ पर्यंत” याचा अर्थ दुपारी २:३५ नंतर अष्टमी सुरू होते. संपूर्ण दिवस एकच तिथी आहे असे गृहीत धरू नका.
- २४ तासांपलीकडील वेळा: काही पंचांगे सूर्योदयापासून दिवस मोजत असल्याने “२६:१०” अशी वेळ दाखवतात. याचा अर्थ पुढच्या दिवशी पहाटे २:१० असा आहे.
- अमांत आणि पौर्णिमांत महिने: महाराष्ट्रात महिना अमावास्येला संपतो (अमांत), तर उत्तर भारतात बहुतेक ठिकाणी पौर्णिमेला (पौर्णिमांत). त्यामुळे कृष्ण पक्षातील तारखांना महिन्याचे नाव वेगळे दिसू शकते. उत्तर भारतीय स्रोत वाचताना हे लक्षात ठेवा.
- सायन आणि निरयन: भारतीय पंचांगे निरयन (ताऱ्यांच्या संदर्भातील) पद्धत वापरतात, तर पाश्चात्त्य ज्योतिषाच्या साधनांत सायन पद्धत वापरली जाते. दोन्हींत सध्या सुमारे २४ अंशांचा फरक आहे, म्हणून पाश्चात्त्य साधनातील राशी भारतीय पंचांगाशी जुळत नाहीत.
- दोन पंचांगांत काही मिनिटांचा फरक: गणिताच्या वेगवेगळ्या पद्धती आणि अयनांश यांमुळे दोन विश्वासार्ह पंचांगांतही काही मिनिटांचा फरक असू शकतो. महत्त्वाच्या धार्मिक विधींसाठी आपल्या घरात किंवा प्रदेशात पाळले जाणारे पंचांग आणि स्थानिक पुरोहितांचे मार्गदर्शन प्रमाण मानावे.
- चौघडिया म्हणजेच मुहूर्त समजणे: वर सांगितल्याप्रमाणे चौघडिया ही एक सोयीची पद्धत आहे; ती संपूर्ण पंचांगाचा पर्याय नाही.
शेवटी
पंचांग समजून घेणे म्हणजे भीती किंवा अंधश्रद्धा नव्हे, तर आपल्या पूर्वजांनी आकाशाचे निरीक्षण करून उभारलेली कालगणना समजून घेणे होय. तिथी सूर्य-चंद्र यांचे नाते सांगते, नक्षत्र चंद्राचे स्थान सांगते, आणि योग, करण, चौघडिया ही त्याच गणितावर आधारलेली पारंपरिक साधने आहेत. पुढच्या वेळी पंचांग पाहताना फक्त “शुभ की अशुभ” एवढे न पाहता, त्यामागचे आकाशही लक्षात घेतले, तर हा वारसा अधिक अर्थपूर्ण वाटेल.
संदर्भ (fact-checking साठी)
- राष्ट्रीय पंचांग (Rashtriya Panchang) — Positional Astronomy Centre, भारतीय हवामान विभाग, कोलकाता; भारत सरकारचे अधिकृत वार्षिक पंचांग.
- Report of the Calendar Reform Committee (भारत सरकार, १९५५) — तिथी, नक्षत्र, योग, करण यांच्या व्याख्या आणि निरयन गणनेचा (लाहिरी/चित्रपक्ष अयनांश) आधार.
- सूर्यसिद्धांत — तिथी, नक्षत्र आणि करण गणनेचा पारंपरिक ग्रंथ.
लेखाविषयी: AskJeevanGuru (askjeevanguru.com) ही पंचांग आणि ज्योतिष विषयक माहिती अनेक भारतीय भाषांत उपलब्ध करून देणारी वेबसाइट आहे.




